เมื่อเอ่ยถึงเดือนกุมภาพันธ์ หลายคนมักนิยามว่าเป็นเดือนแห่งความรัก เพราะมีวันวาเลนไทน์หรือวันแห่งความรักซึ่งตรงกับวันที่ 14 กุมภาพันธ์ของทุกปี หากเราลองมองเรื่องความรักลงไปในวรรณคดีไทยก็จะพบว่า หลายเรื่องจบด้วยตัวละครเอกสุขสมหวังในความรักหรือจบแบบสุขนาฏกรรม หลังจากตัวละครต้องเผชิญกับปัญหาอุปสรรคและความลำบากมากมาย เพราะโดยธรรมชาติแล้วคนเรามักคาดหวังความสุขหลังความทุกข์ ความสบายหลังความลำบาก ดังมีสำนวนไทยว่า “ฟ้าหลังฝน” ซึ่งมีความหมายว่า “หลังจากผ่านความยากลำบาก ปัญหาหรืออุปสรรคในชีวิตไป จะพบกับสิ่งดี ๆ อย่างความสุข ความสดใสของชีวิต” เพื่อให้เราสามารถอดทนกับปัญหาหรือความยากลำบากในวันนี้เพื่อความสุขสมหวังในวันข้างหน้าได้ แต่ชีวิตคนเราทุกคนเป็นเช่นนั้นจริงหรือ คำตอบอาจจะไม่ ดังมีวรรณคดีไทยบางเรื่องที่ทำให้เราเห็นสัจธรรมในข้อนี้ว่า ฟ้าหลังฝนอาจไม่ได้เกิดขึ้นจริงเสมอไป ดังวรรณคดีที่มีชื่อว่า ลิลิตพระลอ
ลิลิตพระลอ เป็นวรรณคดีไทยที่สันนิษฐานจากเนื้อหาและลักษณะคำประพันธ์ว่าน่าจะแต่งขึ้นในสมัยอยุธยาตอนต้น เป็นเรื่องหนึ่งที่มีความดีเด่นเป็นอย่างมาก ทั้งในด้านโครงเรื่อง การใช้ถ้อยคำและโวหาร ดังที่เสนีย์ วิลาวรรณ (2544, น. 60) ได้กล่าวไว้ว่า
วรรณคดีสโมสรในสมัยรัชกาลที่ 6 ได้ตัดสินให้ลิลิตพระลอเป็นยอดแห่งวรรณคดีประเภทลิลิต วรรณคดีเรื่องนี้มีลักษณะดีเด่นหลายประการ โครงเรื่องประกอบด้วยเหตุการณ์ที่ตื่นเต้น สะเทือนใจโดยตลอด มีตอนรัก ตอนสยดสยอง การใช้ถ้อยคำและโวหารนับว่าคมคายยิ่งนัก มีลักษณะเป็นวรรณคดีบริสุทธิ์หรือบันเทิงคดีอย่างสมบูรณ์ จึงเป็นที่นิยมตลอดมา
นอกจากนี้ ลิลิตพระลอ ยังเป็นวรรณคดีที่เต็มไปด้วยคุณค่าด้านอื่น อาทิ ด้านการปกครองแบบระบอบนครรัฐ ด้านคติข้อคิด ด้านลัทธิความเชื่อ ด้านสภาพความเป็นอยู่ และโดยเฉพาะอย่างยิ่งด้านค่านิยม ซึ่งพจนานุกรมศัพท์วรรณกรรมไทย ฉบับราชบัณฑิตยสภา (2566, น. 104-105) ให้ความหมาย “ค่านิยม” อย่างสรุปได้ว่า คือ ความเชื่อหรือแนวคิดที่เป็นนามธรรมซึ่งบุคคลหรือกลุ่มคนในสังคมยึดถือร่วมกัน และใช้เป็นสิ่งช่วยในการตัดสินใจและการกระทำ ค่านิยมบางประการอาจไม่ใช่สิ่งที่ดีที่สุด และไม่ใช่เป้าหมายมาตรฐานของชีวิต แต่กลุ่มคนในสังคมอาจยึดถือและพยายามอนุรักษ์ไว้ อีกทั้งค่านิยมอาจเปลี่ยนแปลงไปตามช่วงเวลาและตามความเปลี่ยนแปลงของสังคม ซึ่งสังคมมักรักษาค่านิยมหลักหรือค่านิยมสำคัญ ๆ ไว้ เพื่อให้สังคมนั้นดำรงอยู่ร่วมกันได้
หากยึดตามปีแต่งจากข้อสันนิษฐาน เรื่อง ลิลิตพระลอ นี้ได้สะท้อนให้เห็นถึงค่านิยมของคนสมัยก่อนที่เคยมีมาเกือบ 600 ปี ซึ่งผู้เขียนพบว่าแม้เวลาจะผ่านมาอย่างยาวนานแต่ค่านิยมหลายประการกลับยังคงดำรงอยู่ในคนไทยปัจจุบัน โดยอาจพิจารณาได้ว่าค่านิยมเหล่านี้เป็นสิ่งที่คนไทยเห็นว่าต้องยึดถือและรักษาไว้เพราะมีความสำคัญต่อการดำรงอยู่ร่วมกันในสังคม และหนึ่งในค่านิยมเหล่านั้นคือค่านิยมเรื่อง “อำนาจ” โดยในเรื่อง ลิลิตพระลอ ปรากฏให้เห็นค่านิยมนี้ทั้งในรูปแบบของสิ่งที่ควรแก่การครอบครองและเป็นสิ่งที่น่าเกรงกลัว ดังเช่นร่ายบทที่ ๖๐๗ ตอนขัตติยมรณ์ ความว่า
๖๐๗ . . . ธก็ทำฉันธบมิโกรธ ว่าฆ่านักโทษทั้งหลาย ตายตามกันหนำใจ แต่ผู้ใดกล้าสามารถ อาจอาสามาล้างเขา ให้มาเอารางวัล ผู้ใดอันแกล้วหาญ จะบำนาญยิ่งรู้หลัก เรา จะให้ศักดิ์เป็นขุน ปุนเป็นหมื่นเป็นพัน เขาก็หากันมาบมิช้า มาถ้วนหน้าบหลอได้ . . . (ลิลิตพระลอ, 2511, น.149)
จากคำประพันธ์ข้างต้นจะเห็นได้ว่า อำนาจเป็นสิ่งที่ทุกคนหมายปอง เพราะเมื่อมีอำนาจ ชื่อเสียง เกียรติยศ และเงินทองก็จะตามมา ทำให้ชีวิตมีความเป็นอยู่ที่สุขสบายขึ้น ดังนั้นเมื่อท้าวพิษณุกรประกาศว่าใครที่สามารถฆ่านักโทษเหล่านี้ได้ให้มาเอารางวัล โดยจะทรงแต่งตั้งให้เป็นขุน เป็นหมื่น เป็นพัน เลยทำให้ทหารที่กระทำการเหล่านั้นต่างรีบมาเพราะความกระหายในอำนาจ และร่ายบทที่ ๕๒ ตอนนางพี่เลี้ยงใช้แม่มด ความว่า
๕๒ . . . เว้นแต่เจ้าฟ้าเจ้าแผ่นดิน ธบรู้ศิลป์รู้ศาสตร์ ธมีอำนาจมีบุญ คุณตูไกลท่านไท้ ลองราชนั้นฤาได้ อาจยื้อฤาถึง เลยนา
(ลิลิตพระลอ, 2511, น.13)
จากคำประพันธ์ข้างต้นจะเห็นได้ว่าคนที่มีอำนาจมากนั้นจะเป็นที่เกรงกลัวของผู้ที่มีอำนาจน้อยกว่า ซึ่งในคำประพันธ์ข้างต้นนี้แม่มดเกรงกลัวในอำนาจของพระลอ เพราะพระลอเป็นพระเจ้าแผ่นดิน จึงเป็นผู้ที่มีบุญวาสนามาก อีกทั้งมีความรู้ในด้านวิชาต่าง ๆ ซึ่งแม่มดนั้นไม่สามารถสู้ได้
ปัจจุบันอำนาจก็ยังเป็นสิ่งที่ทุกคนโหยหาและเกรงกลัว เห็นได้จากเวลาคนทำงานก็ย่อมจะคาดหวังให้ตนเองนั้นมีตำแหน่งหน้าที่การงานที่สูงขึ้น นักการเมืองต่างก็แสวงหาอำนาจเพื่อที่จะสามารถต่อสู้กับคู่แข่งและสามารถบริหารประเทศได้อย่างไม่ติดขัด ส่วนคนที่เป็นลูกน้องก็ย่อมจะเกรงกลัวเจ้านายเพราะเจ้านายมีอำนาจหน้าที่การงานที่สูงกว่าตน หรืออย่างนักโทษที่ย่อมจะเกรงกลัวอำนาจของศาล เพราะศาลมีอำนาจหน้าที่ในการตัดสินคดีของตน เป็นต้น
การที่ค่านิยมเรื่องอำนาจสามารถดำรงอยู่มาได้จนถึงปัจจุบันนี้คงเป็นเพราะ การอบรมสั่งสอนของคนในครอบครัวที่มักจะสั่งสอนลูกหลานว่า “ให้เป็นเจ้าคนนายคน” ทำให้ลูกหลานเมื่อเติบโตขึ้นจึงมีความพยายามที่จะแสวงหาอำนาจเพื่อให้ตนนั้นเป็นเจ้าคนนายคน อีกทั้งการดำเนินชีวิตที่ต้องดิ้นรนต่อสู้เพื่อความอยู่รอด จึงทำให้คนต้องการแสวงหาอำนาจเพื่อทำให้ชีวิตตนมีความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น และการปกครองของไทยที่เริ่มมาจากระบบศักดินา จึงทำให้คนไทยมีความรู้สึกฝังรากลึกว่า คนผู้น้อยจะต้องเคารพยำเกรงต่อคนที่มีอำนาจเหนือกว่าตน ซึ่งในสมัยก่อนอาจเป็นเรื่องของระบบชนชั้นวรรณะ ที่คนชนชั้นต่ำกว่าจะต้องเคารพบุคคลที่มีชนชั้นสูงกว่า โดยในปัจจุบันนี้เป็นเรื่องของฐานะทางเศรษฐกิจของสังคม ที่ใครมีทรัพย์สินเงินทอง ตำแหน่งหน้าที่การงาน หรือระดับการศึกษาสูงกว่าก็ย่อมจะได้รับความเคารพยำเกรงจากผู้ที่มีน้อยกว่าหรืออยู่ในระดับต่ำกว่านั่นเอง
อย่างไรก็ตาม “อำนาจ” แม้เป็นสิ่งนามธรรมแต่ก็มีพลังที่ทำให้เกิดความเปลี่ยนแปลงทั้งในทางที่ดีและไม่ดีได้ หากเรารู้เท่าทันและใช้ในทางที่ดีก็จะเกิดประโยชน์และบารมีต่อตัวเรา แต่หากเราหลงระเริงไปกับลาภยศ เงินทอง มัวเมากับการถูกยกย่องสรรเสริญ และเพลิดเพลินไปกับการใช้อำนาจที่ได้รับ เราก็อาจจะเผลอลืมตัวและใช้อำนาจในทางที่ผิดได้ ซึ่งจุดจบก็มักพบกับความวิบัติ เหมือนดังบทละครเรื่อง รามเกียรติ์ ตอนนารายณ์ปราบนนทก ที่นนทกได้อำนาจจากพระอิศวรคือนิ้วเพชรที่สามารถชี้สังหารใครก็ได้ แต่นนทกกลับใช้อำนาจนั้นในทางที่ผิด โดยนำไปชี้ฆ่าเทวดาที่หยอกเล่นดึงผมตน สุดท้ายนนทกก็พ่ายแพ้ต่อพระนารายณ์เพราะนิ้วเพชรของตน และทำให้นนทกถูกพระนารายณ์สังหารตายในที่สุด
รายการอ้างอิง
พจนานุกรมศัพท์วรรณกรรมไทย ฉบับราชบัณฑิตยสภา (ฉบับปรับปรุงเพิ่มเติม). (2566). กรุงเทพฯ: สำนักงานราชบัณฑิตยสภา.
ลิลิตพระลอ. (2511). พระนคร: โรงพิมพ์คุรุสภาพระสุเมรุ.
เสนีย์ วิลาวรรณ. (2544). ประวัติวรรณคดีไทย สมัยสุโขทัยและอยุธยา. พระนคร: วัฒนาพานิช.
