พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เป็นพระมหากษัตริย์ไทยพระองค์แรกที่เสด็จพระราชดำเนินเยือนประเทศต่าง ๆ ในทวีปยุโรป..
ครั้งแรกที่เสด็จไปในปี พ.ศ. 2440 นั้น ทรงพระราชปรารภว่า ที่ประทับของพระเจ้าแผ่นดิน และพระราชวงศ์ในยุโรปนั้น สวยงามสะดวกสบาย มีความเป็นส่วนตัวและอยู่กับธรรมชาติ มีลักษณะเป็นที่ประทับที่แวดล้อมด้วยสวนอุทยาน เมื่อเสด็จนิวัติพระนครในปีถัดมา ได้ทรงพิจารณาในเรื่องที่ประทับอย่างจริงจัง ทรงพบว่า "พระบรมมหาราชวังไม่เป็นที่ทรงพระสำราญอีกต่อไป" เพราะสร้างต่อเติมกันมาตั้งแต่ครั้งต้นกรุงรัตนโกสินทร์ พระที่นั่งที่ประทับ และตำหนักเจ้านายฝ่ายใน สร้างบดบังกันไปมา คับแคบและแออัด อากาศผ่านไม่สะดวก เป็นเหตุให้ไม่ทรงพระสำราญ และผู้ที่ประทับหรือพักอาศัยอยู่มักประชวรและเจ็บป่วยอยู่เสมอ ดังนั้น ในปีพ.ศ.2441 จึงทรงพระราชดำริถึงการหาที่ประทับใหม่ มีรับสั่งให้ซื้อที่ดินจากชาวบ้านและข้าราชการ ซึ่งที่ดังกล่าวนี้เป็นเขตสวนและไร่นาช่วงระหว่างคลองผดุงกรุงเกษม ถึงคลองสามเสนทางด้านตะวันออกจนจรดทางรถไฟ ด้วยเงินพระคลังข้างที่ ซึ่งเป็นพระราชทรัพย์ใช้จ่ายส่วนพระองค์ พระราชทานนามสถานที่นี้ว่า "วังสวนดุสิต" และสร้างพระที่นั่งสำหรับเสด็จประทับ ตลอดจนตำหนักของเจ้านายฝ่ายในที่ตามเสด็จออกมาประทับด้วย จนได้สร้างพระที่นั่งวิมานเมฆ และพระที่นั่งอัมพรสถาน ได้ประทับตลอดมาในช่วงปลายรัชกาล
ในระยะแรกที่พระองค์ประทับพระที่นั่งอัมพรสถานใหม่ๆ ทรงพระเกษมสำราญดี...
เมื่อได้เสด็จประพาสยุโรปครั้งหลัง ในปีพ.ศ. 2450 ได้เสด็จประพาสอุทยานขององค์พระประมุขประเทศต่างๆ เช่น ที่ตำบลรงบุลเลต์ ประเทศฝรั่งเศส หรือที่วิลลา โนเบล เมืองซันเรโม ประเทศอิตาลี และที่พระราชวังเบิร์นสตอร์ฟ (Bernstorff) ของพระเจ้ากรุงเดนมาร์ก จึงทรงเห็นว่า "บริเวณพระที่นั่งอัมพรสถานนั้น ขาดความเป็นส่วนพระองค์ พลุกพล่านจากบุคคลภายนอกไม่มิดชิดเป็นการส่วนพระองค์" จึงทรงนึกถึงสวนแห่งใหม่ที่ท้ายวัง ทรงตั้งทรงพระหฤทัยอยากจะให้เกิดขึ้น นั่นก็คือ "สวนสุนันทา" ในเวลาต่อมานั่นเอง ถึงกับทรงมีพระราชหัตถเลขามายังพระยาสุขุมนัยวินิต (ปั้น สุขุม) ดังความตอนหนึ่งว่า
...ยังไม่เห็นว่ามีที่ไหนดีกว่าเท่าที่มาแล้ว เว้นไว้แต่พื้นที่ซึ่งได้ตั้งเรือนลงไปผิดนั้น รู้แล้วแต่แรก มาเดี๋ยวนี้ยิ่งคิดเห็นมากขึ้น ทางที่จะคิดแก้ก็ได้คิดไว้แล้วแต่ยังเสียดายเงินจึงได้รออยู่ น่าที่จะต้องทำ คือ พระที่นั่งเดี๋ยวนี้ (ทรงหมายถึงพระที่นั่งอัมพรสถาน) ไม่มีที่สงัดซึ่งจะเที่ยวเล่นแต่ลำพังได้ ลงกระไดลงมาก็เป็นข้างหน้า ออกจากกำแพงไปก็ฝรั่งมาถึง เราควรจะมีสวนข้างในซึ่งเที่ยวได้ตามลำพังยิ่งมาเห็นพวกเจ้าแผ่นดินฝรั่งถือลูกประแจสวนหลายคนเข้า ยิ่งคิดถึงสวนที่นึกไว้ว่าจะทำมากขึ้น...ที่ซึ่งจะทำนั้นดังนี้ ก่อกำแพงวังด้านหลังขึ้นใหม่ยืนไปตามถนนใบพร (ถนนอู่ทองนอก) แลถนนชางฮี้ (ถนนราชวิถี) จนถึงถนนตะพานทอง ขยายถนนตะพานทองให้ใหญ่ขึ้นเท่าถนนชางฮี้แลถนนใบพร เอาถนนดวงดาว (ถนนนครราชสีมา) เข้าไว้ในวัง... ที่ในบริเวณกำแพงชั้นนอกนี้ คิดจะกันไว้เป็นสวนหลังพระที่นั่ง (ทรงหมายถึงสวนสุนันทา) เสมอแนวถนนบ๋วยฟากข้างห้องเครื่อง เพราะฉะนั้นจะได้สวนหลังพระที่นั่งเท่ากันกับด้านหน้า ปลูกต้นไม้เป็นกำบังข้างทิศตะวันตก เป็นสวนอย่างป่าๆ ให้รู้สึกเงียบสงัดในที่นั้น การเรื่องสวนนี้บางทีช่างเขาจะหรู แต่ไม่เป็นไรแก้ไขง่าย ตัวเรือนในสวนนั้นต้องให้บังมิดลับจากถนน ลับจากพระที่นั่ง...
และประการสุดท้าย พระราชดำริสำคัญในการสร้างสวนสุนันทาในทรงพระหฤทัยนั้นคือ
คิดจะเอาไว้เป็นที่ปลูกเรือนสำหรับลูกผู้หญิง ซึ่งจะต้องอยู่ในวังไปภายหน้า ด้วยการที่จะกลับไปอยู่ในพระบรมมหาราชวังออกจะเป็นการลึกซึ้งไม่ค่อยมี ถ้าจะต้องเข้าไปก็เป็นการถูกเกณฑ์ บางคนก็ชอบใจ บางคนก็เดือดร้อน ที่ซึ่งอยู่เดี๋ยวนี้ก็เป็นแต่ที่อาไสย ถ้าเป็นการจำเป็นต้องไปจะเป็นที่ระหกระเหินมาก
