หากย้อนกลับไปเมื่อ 20-30 ปีก่อน คำตอบของคำถามนี้คงเป็นเรื่องง่าย เพราะในยุคนั้น “ปริญญา” เปรียบเสมือนกุญแจดอกสำคัญที่ไขประตูสู่โอกาสทางอาชีพ ผู้ที่มีวุฒิการศึกษาระดับอุดมศึกษามักได้รับการยอมรับจากสังคม มีโอกาสเข้าทำงานในองค์กรขนาดใหญ่ และมีรายได้ที่มั่นคงกว่าผู้ที่ไม่มีวุฒิการศึกษาระดับอุดมศึกษา
แต่ในปัจจุบันโลกกำลังเผชิญกับการเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญจากการพัฒนาอย่างก้าวกระโดดของปัญญาประดิษฐ์ หรือ AI จนทำให้หลายคนเริ่มตั้งคำถามว่า ใบปริญญาที่มีอยู่นั้นยังคงมีคุณค่าเช่นเดิมหรือไม่
หากเปรียบเทียบให้เห็นภาพ ปริญญาในอดีตอาจเปรียบได้กับ “แผนที่” ที่นำทางคนรุ่นหนึ่งไปสู่ความสำเร็จ ส่วน AI ในปัจจุบันเปรียบเสมือน “ระบบนำทางอัจฉริยะ” ที่สามารถบอกเส้นทาง คำนวณทางเลือก และแนะนำวิธีการเดินทางได้แบบเรียลไทม์ เมื่อเทคโนโลยีสามารถเข้าถึงความรู้ได้อย่างรวดเร็ว ผู้คนจึงเริ่มสงสัยว่าจำเป็นหรือไม่ที่จะต้องใช้เวลาหลายปีในมหาวิทยาลัยเพื่อเรียนรู้สิ่งที่สามารถค้นหาได้ภายในเวลาเพียงไม่กี่วินาที
ในอดีตห้องสมุดมหาวิทยาลัยเป็นแหล่งรวบรวมองค์ความรู้ที่สำคัญ ผู้เขียนก็เป็นหนึ่งคนที่ตลอดระยะเวลาการศึกษาในรั้วมหาวิทยาลัยใช้เวลาส่วนใหญ่อยู่ในห้องสมุดเพื่อค้นคว้าหนังสือ เอกสารวิชาการ และงานวิจัยต่าง ๆ แต่ในยุค AI ความรู้จำนวนมหาศาลสามารถถูกสรุป วิเคราะห์ และนำเสนอได้ภายในเวลาเพียงไม่กี่นาที AI สามารถตอบคำถาม เขียนบทความ สรุปรายงาน วิเคราะห์ข้อมูล และช่วยเขียนโปรแกรมได้อย่างมีประสิทธิภาพ แม้ในช่วงแรกผู้เขียนเองจะปฏิเสธการใช้ AI ในงานวิชาการของตัวเอง แต่ต่อมาก็ต้องยอมรับว่า AI ช่วยอำนวยความสะดวกในงานวิชาการได้มากจริง ๆ
และที่สำคัญการนำ AI เข้ามาประยุกต์ใช้ในวงวิชาการและการศึกษากลายเป็นเครื่องมือสำคัญที่ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพอย่างก้าวกระโดด
ผู้เขียนจึงเกิดคำถามขึ้นมาในใจว่า AI กำลังเข้ามาแทนที่บทบาทบางส่วนของมหาวิทยาลัยหรือไม่
อย่างไรก็ตาม หากพิจารณาให้ลึกลงไป จะพบว่าการเปรียบเทียบระหว่าง “ปริญญา” กับ “AI” อาจไม่ใช่การแข่งขันระหว่าง “ผู้ชนะ” กับ “ผู้แพ้” แต่เป็นการเปรียบเทียบระหว่าง “กระบวนการพัฒนาคน” กับ “เครื่องมือ”
AI สามารถคำนวณคำตอบได้อย่างรวดเร็ว แต่ไม่สามารถรับผิดชอบต่อผลลัพธ์ของคำตอบนั้นได้ ขณะที่มหาวิทยาลัยไม่ได้มีหน้าที่เพียงถ่ายทอดความรู้ หากแต่เป็นพื้นที่ในการหล่อหลอมวิธีคิด จริยธรรม ความรับผิดชอบ และการเรียนรู้ที่จะอยู่ร่วมกับผู้อื่น
- หากเปรียบเทียบอีกมุมหนึ่ง AI สามารถตอบคำถามได้แทบทุกเรื่อง แต่ไม่สามารถสร้างคุณค่าทางศีลธรรมให้กับมนุษย์ได้
- AI อาจอธิบายหลักการบริหารองค์กรได้อย่างละเอียด แต่ไม่สามารถสอนภาวะผู้นำจากประสบการณ์จริงได้
- AI อาจวิเคราะห์ปัญหาสังคมได้อย่างเป็นระบบ แต่ไม่สามารถรับรู้ความทุกข์ ความหวัง หรือความซับซ้อนของมนุษย์ได้อย่างแท้จริง
ปัญหาที่แท้จริงจึงอาจไม่ใช่การที่ AI จะเข้ามาแทนที่ปริญญา แต่เป็นการที่มหาวิทยาลัยบางแห่งยังคงทำหน้าที่เหมือนในอดีต ทั้งที่โลกเปลี่ยนไปแล้ว หากมหาวิทยาลัยยังเน้นการท่องจำ การสอบ และการถ่ายทอดความรู้แบบทางเดียว คุณค่าของปริญญาก็อาจลดลงเรื่อย ๆ เพราะ AI สามารถทำหน้าที่ได้รวดเร็วกว่าและมีต้นทุนที่ต่ำกว่า
ในทางกลับกัน หากมหาวิทยาลัยสามารถปรับบทบาทจาก “ผู้ถ่ายทอดความรู้” ไปสู่ “ผู้สร้างประสบการณ์การเรียนรู้” ปริญญาจะยังคงมีความหมายอย่างมากในอนาคต
แม้ AI จะเข้ามาเปลี่ยนแปลงรูปแบบการทำงาน แต่การศึกษาในระดับอุดมศึกษายังคงมีบทบาทสำคัญในการพัฒนาศักยภาพของมนุษย์ เพราะสิ่งที่ตลาดแรงงานต้องการ คือ ทักษะในศตวรรษที่ 21 ซึ่งเป็นทักษะที่ AI ยังไม่สามารถทดแทนมนุษย์ได้ทั้งหมด การศึกษาจึงเป็นการลงทุนที่ช่วยสะสมทุนมนุษย์ผ่านการเพิ่มพูนความรู้ ทักษะ และสมรรถนะของบุคคล ที่ส่งผลต่อการเพิ่มประสิทธิภาพในการทำงาน นำไปสู่ผลตอบแทนทางเศรษฐกิจที่สูงขึ้น (Becker, 1964) แม้จะอยู่ในยุคที่ AI เข้ามามีบทบาทในตลาดแรงงานก็ตาม
ขณะเดียวกัน The Future of Jobs Report 2025 ของ World Economic Forum ระบุว่าทักษะที่มีความสำคัญในอนาคต ได้แก่ การคิดเชิงวิเคราะห์ ความคิดสร้างสรรค์ ความยืดหยุ่นในการปรับตัว และการเรียนรู้ตลอดชีวิต สะท้อนให้เห็นว่าคุณค่าของปริญญาในอนาคตอาจไม่ได้อยู่ที่การรับรองการศึกษาเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่ความสามารถของมหาวิทยาลัยในการพัฒนาศักยภาพของมนุษย์ให้สามารถทำงานร่วมกับ AI ได้อย่างมีประสิทธิภาพ
ปัจจุบันนายจ้างจำนวนไม่น้อยเริ่มให้ความสำคัญกับทักษะมากกว่าวุฒิการศึกษา ทำให้เกิดการเปรียบเทียบว่า “ใบปริญญา” อาจเป็นเพียงใบเบิกทางเข้าสู่การสัมภาษณ์งาน และเป็นสิ่งที่สร้างความน่าเชื่อถือให้กับผู้สำเร็จการศึกษา ขณะที่ “ทักษะ” เป็นตัวกำหนดว่าบุคคลนั้นจะสามารถเติบโตในองค์กรได้หรือไม่ กล่าวอีกนัยหนึ่ง ปริญญาอาจเป็นเพียงประตู แต่ไม่ใช่คำตอบทั้งหมดของความสำเร็จ
ในหลายวิชาชีพ ปริญญายังคงมีความสำคัญเป็นอย่างยิ่ง ไม่ว่าจะเป็นแพทย์ พยาบาล วิศวกร นักกฎหมาย หรือวิชาชีพเฉพาะทางอื่น ๆ เพราะสังคมยังต้องการมาตรฐานในการรับรองความรู้และความสามารถของผู้ประกอบวิชาชีพ การปล่อยให้ AI หรือการเรียนรู้ด้วยตนเองเข้ามาแทนที่ระบบการศึกษาทั้งหมดอาจสร้างความเสี่ยงต่อคุณภาพการศึกษาและความปลอดภัยของสังคมในระยะยาว
เมื่อมองภาพรวมแล้ว คำถามที่ว่า “ปริญญายังจำเป็นอยู่หรือไม่ในยุค AI” อาจไม่ใช่คำถามที่ถูกต้องทั้งหมด เพราะหากปริญญาหมายถึงเพียงกระดาษแผ่นหนึ่งที่รับรองการสำเร็จการศึกษา คุณค่าของมันอาจลดลงตามความก้าวหน้าของเทคโนโลยี แต่หากปริญญาเป็นสัญลักษณ์ของการพัฒนาความคิด ความสามารถในการเรียนรู้ การมีจริยธรรม และการพร้อมเผชิญความเปลี่ยนแปลงของโลก คุณค่าของมันจะยังคงอยู่ต่อไป
ดังนั้น ในยุค AI ปริญญาอาจไม่ใช่ทุกสิ่งเหมือนในอดีต แต่ก็ยังไม่ใช่สิ่งที่หมดความหมาย หากแต่เป็นปริญญาที่ต้องปรับตัวให้สอดคล้องกับโลกยุคใหม่ และมหาวิทยาลัยต้องพิสูจน์ให้สังคมเห็นว่า สิ่งที่สร้างขึ้นนั้นไม่ใช่เพียงบัณฑิตที่มีความรู้ แต่เป็นมนุษย์ที่มีปัญญา มีวิจารณญาณ และสามารถใช้ AI เป็นเครื่องมือในการสร้างอนาคตที่ดีกว่าให้กับสังคมได้อย่างแท้จริง
สุดท้ายนี้ คงจะจริงดังคำกล่าวของ Mollick ที่ว่า
An AI future requires that we lean into building our own expertise as human experts.
หาก AI สามารถเข้าถึงข้อมูลได้มากกว่ามนุษย์ คำถามจึงอาจไม่ใช่ว่าปริญญายังจำเป็นอยู่หรือไม่ แต่เป็นการที่มหาวิทยาลัยจะสามารถสร้าง “ความเชี่ยวชาญของมนุษย์” ที่ช่วยให้ผู้เรียนใช้ AI อย่างมีวิจารณญาณ มีจริยธรรม และมีความรับผิดชอบต่อสังคมได้มากเพียงใด
