“เรื่องเล่าจากคูคลอง สู่ความทรงจำกว่าร้อยปี”
ก่อนที่สวนสุนันทาจะกลายเป็นมหาวิทยาลัยอย่างที่เรารู้จักในวันนี้ พื้นที่แห่งนี้เคยเป็นส่วนหนึ่งของเขตพระราชฐานในพระราชวังดุสิต และได้รับการออกแบบให้เป็น “สวนป่า” สำหรับเสด็จพระราชดำเนินมาทรงพักผ่อนพระราชอิริยาบถของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว การสร้างสวนจึงไม่ได้มีเพียงการปลูกต้นไม้หรือตกแต่งตำหนัก แต่ยังให้ความสำคัญกับการจัดภูมิทัศน์ด้วย โขดเขา คูคลอง และสระน้ำ เพื่อสร้างบรรยากาศให้ใกล้เคียงธรรมชาติที่สุด
โดยมีการขุดคลองเชื่อมจากแม่น้ำเจ้าพระยาบริเวณท่าวาสุกรี ผ่านแนวกำแพงด้านตะวันตกเข้าสู่พื้นที่สวน และเชื่อมต่อกับสระน้ำใหญ่ภายใน จากสระยังมีคลองทอดตัวโค้งไปตามพื้นที่ จนกลายเป็นองค์ประกอบสำคัญของสวนสุนันทา ดินที่ขุดขึ้นจากคูคลองและสระน้ำไม่ได้ถูกทิ้งไป แต่ถูกนำมาตกแต่งเป็นเนินดินและโขดเขาภายในสวน จนเกิดเป็นภูมิทัศน์ที่มีทั้งสายน้ำ ต้นไม้ และตำหนักกระจายตัวอยู่ร่วมกันอย่างเป็นธรรมชาติ
ชื่อ “สวนสุนันทา” นั้นก็มีความหมาย
เพราะพระราชดำริในการสร้างสวนแห่งนี้ ผูกพันกับความทรงจำที่มีต่อสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี ทำให้พื้นที่แห่งนี้ไม่ได้เป็นเพียงสวนสำหรับพักผ่อน หากยังเป็นสถานที่ที่สะท้อนความทรงจำและความผูกพันในพระราชสำนักด้วย
เมื่อสวนสุนันทากลายเป็นที่ประทับของเจ้านายฝ่ายใน โดยเฉพาะในช่วง พ.ศ. 2462–2475 ภูมิทัศน์ของสวนก็ยิ่งมีชีวิตชีวามากขึ้น ตำหนักของพระมเหสี พระราชธิดา และเจ้าจอมมารดากระจายตัวอยู่ท่ามกลางต้นไม้ สวน และพื้นที่ร่มรื่น โดยมีสระน้ำและคูคลองคดเคี้ยวแทรกอยู่ในภูมิทัศน์ บางบริเวณมีเกาะและเนินดินเล็กใหญ่เกิดขึ้นจากการออกแบบพื้นที่ สายน้ำจึงไม่ได้ทำหน้าที่เป็นเพียงทางระบายน้ำหรือองค์ประกอบประดับสวน แต่เป็นส่วนหนึ่งของโครงสร้างพื้นที่ที่เชื่อมโยงตำหนัก สวน และพื้นที่พักผ่อนเข้าด้วยกัน
หากลองจินตนาการถึงสวนสุนันทาในเวลานั้น ภาพที่ปรากฏอาจไม่ใช่วังที่เคร่งขรึมและเต็มไปด้วยสิ่งปลูกสร้าง หากเป็นสวนขนาดใหญ่ที่มีสายน้ำค่อย ๆ ไหลผ่าน มีต้นไม้ให้ร่มเงา มีตำหนักซ่อนตัวอยู่ท่ามกลางความเขียวขจี และมีผู้คนใช้ชีวิตอยู่กับภูมิทัศน์เหล่านั้นในแต่ละวัน ด้วยเหตุนี้ คูคลองจึงเป็นมากกว่าส่วนหนึ่งของการออกแบบสวน เพราะมันช่วยสร้างบรรยากาศและสะท้อนรูปแบบการใช้ชีวิตภายในวังในช่วงเวลาหนึ่งของประวัติศาสตร์สวนสุนันทา
กาลเวลาผ่านไปกว่าร้อยปี สวนสุนันทาเปลี่ยนบทบาทจากพื้นที่พระราชฐานมาเป็นสถานศึกษา ภูมิทัศน์หลายส่วนได้รับการปรับเปลี่ยนให้สอดคล้องกับการใช้งานในแต่ละยุค และคูคลองบางสายอาจไม่ได้ปรากฏให้เห็นอย่างชัดเจนเหมือนในอดีต แต่เรื่องราวของสายน้ำยังมีความสำคัญ เพราะช่วยให้เราเข้าใจว่า "สวนสุนันทาที่เห็นในวันนี้ไม่ได้เกิดขึ้นโดยบังเอิญ หากมีภูมิหลังทางประวัติศาสตร์และการออกแบบภูมิทัศน์ที่สั่งสมมาอย่างยาวนาน คูคลอง สระน้ำ ต้นไม้ และตำหนัก ล้วนเป็นส่วนหนึ่งของภาพเดียวกัน
เมื่อเรารู้ที่มาของสิ่งเหล่านี้ การเดินผ่านสวนสุนันทาในวันนี้ก็อาจให้ความรู้สึกแตกต่างออกไป จากพื้นที่ที่เราเคยเดินผ่านทุกวัน
อาจกลายเป็นพื้นที่ที่เราหยุดมองและตั้งคำถามว่า “ตรงนี้เคยเป็นอะไร” “สายน้ำเคยไหลผ่านตรงไหน” และ “ผู้คนในวังเมื่อร้อยปีก่อนเคยใช้ชีวิตอย่างไร”
เพราะบางครั้งประวัติศาสตร์ไม่ได้ซ่อนอยู่ในเอกสารหรืออาคารเก่าเพียงอย่างเดียว แต่อาจซ่อนอยู่ในภูมิทัศน์รอบตัว
และบางที...สายน้ำที่เคยไหลผ่านสวนสุนันทา อาจไม่ได้หายไปไหน เพียงแต่เปลี่ยนจากสายน้ำที่มองเห็นได้ กลายเป็นเรื่องราวที่ยังไหลผ่านกาลเวลา และรอให้คนรุ่นหลังหยุดฟังอีกครั้ง
