เมื่อครั้งผู้เขียนทำผลงานทางวิชาการ ซึ่งต้องอาศัยสมาธิ เพื่ออ่านเอกสาร วิเคราะห์ และสังเคราะห์งานต่าง ๆ ผู้เขียนมักคิดเสมอว่า สถานที่ที่เหมาะสมที่สุดต้องเป็นสถานที่ที่มีความเงียบ เพื่อจะได้อยู่กับตัวเองอย่างเต็มที่ เมื่อเกิดความคิดเช่นนี้ผู้เขียนจึงเลือกทำผลงานทางวิชาการที่ห้องทำงานและที่บ้าน แต่ปรากฏว่าสถานที่เหล่านี้ไม่ได้สร้างแรงบันดาลใจให้กับผู้เขียนเลยแม้แต่น้อย
ผู้เขียนจึงกลับมาคิดทบทวนว่า แล้วสถานที่ไหนถึงจะเหมาะกับการทำผลงานทางวิชาการของตัวเอง ด้วยความที่ผู้เขียนชื่นชอบการดื่มชา กาแฟ และมัทฉะ ทำให้เกิดความคิดที่จะไปนั่งร้านกาแฟเพื่อทำผลงานทางวิชาการ ซึ่งตอนแรกไม่คิดว่าบรรยากาศที่เต็มไปด้วยผู้คนที่หลากหลาย ความวุ่นวาย เสียงพูดคุย กิจกรรมที่เยอะแยะมากมายของผู้คนภายในร้านกาแฟ จะทำให้สร้างสรรค์ผลงานทางวิชาการได้ แต่ด้วยความที่อยากทดลองจึงได้หอบอุปกรณ์พร้อมทั้งเอกสารต่าง ๆ ไปที่ร้านกาแฟ ทำให้พบความจริงที่ว่า ร้านกาแฟเป็นสถานที่ที่เหมาะสมที่สุดในการสร้างสรรค์ผลงานทางวิชาการของผู้เขียน
หากย้อนเวลากลับไปเมื่อไม่กี่สิบปีก่อน ร้านกาแฟอาจถูกมองว่าเป็นเพียงสถานที่พักผ่อน นัดพบ หรือสังสรรค์ยามว่าง แต่ในโลกการทำงานยุคปัจจุบัน ร้านกาแฟได้เปลี่ยนบทบาทไปอย่างมีนัยสำคัญ กลายเป็นสถานที่ทำงานแห่งใหม่ ที่คนทำงานจำนวนมากเลือกใช้เป็นพื้นที่สร้างสรรค์งาน คิดไอเดีย พบปะพูดคุยกับลูกค้าหรือเครือข่ายในการทำงาน โดยเฉพาะในยุคที่การทำงานไม่จำเป็นต้องยึดติดกับห้องทำงานแบบเดิมอีกต่อไป
ปรากฏการณ์การทำงานในร้านกาแฟสะท้อนให้เห็นถึงการเปลี่ยนแปลงรูปแบบการทำงานอย่างชัดเจน ทั้งฟรีแลนซ์ ผู้ประกอบการ นักสร้างสรรค์ ไปจนถึงพนักงานบริษัทที่ทำงานแบบไฮบริด ต่างมองหาร้านกาแฟที่มีอินเทอร์เน็ต เสียงรบกวนในระดับที่พอดี โต๊ะนั่งทำงานที่สะดวก และบรรยากาศที่ไม่เป็นทางการจนเกินไป สิ่งเหล่านี้ช่วยลดความตึงเครียด กระตุ้นความคิด และทำให้การทำงานลื่นไหลกว่าการนั่งทำงานอยู่ในห้องสี่เหลี่ยมที่มีสภาพแวดล้อมแบบเดิม ๆ ตลอดทั้งวัน
Ray Oldenburg (1989) ได้นิยามร้านกาแฟว่าเป็น “The Third Place” หรือสถานที่ที่สาม นอกเหนือจากบ้านและที่ทำงาน โดยเป็นสถานที่ที่ทำให้เกิดความรู้สึกเป็นอิสระและผ่อนคลาย ลดความเหนื่อยล้าทางจิตใจจากความตึงเครียดในสถานที่ทำงาน การได้เห็นความเคลื่อนไหวรอบตัวช่วยให้สมองเกิดสภาวะลื่นไหลได้ง่ายขึ้น นอกจากนี้ ประสิทธิภาพการทำงานในร้านกาแฟยังอธิบายได้ด้วยทฤษฎี Social Facilitation ที่เสนอว่ามนุษย์มักจะทำงานได้ดีขึ้น เมื่อมีผู้อื่นอยู่รอบข้าง การเห็นผู้อื่นนั่งทำงานอย่างขะมักเขม้นในร้านกาแฟ จะช่วยสร้างแรงกระตุ้นเชิงจิตวิทยาให้เราจดจ่อกับงานของตัวเองมากขึ้นไปด้วย ถือเป็นการสร้างวินัยโดยอัตโนมัติ
นอกจากร้านกาแฟแล้ว โลกการทำงานยุคใหม่ ยังให้ความสำคัญกับ Workspace ซึ่งองค์การจำนวนมากทั้งภาครัฐและภาคเอกชนเริ่มตระหนักว่า Workspace ที่ดี ไม่ได้เป็นเพียงต้นทุน แต่คือการลงทุนระยะยาวในทรัพยากรมนุษย์ แนวคิด Workspace ตั้งอยู่บนฐานคิดที่ว่า “คนทำงานไม่เหมือนกัน และงานก็ไม่เหมือนกัน” พื้นที่ทำงานจึงไม่ควรถูกออกแบบตายตัวหรือเป็นมาตรฐานเดียวกันทั้งองค์การ ห้องทำงานแบบเดิมที่เต็มไปด้วยคอกกั้นสูง ๆ โต๊ะเรียงแถว และบรรยากาศเงียบขรึม กำลังถูกแทนที่ด้วยพื้นที่ที่ยืดหยุ่น เปิดโอกาสให้บุคลากรเลือกสภาพแวดล้อมที่เหมาะสมกับลักษณะงานของตนเอง ไม่ว่าจะเป็นพื้นที่เงียบสำหรับงานที่ต้องใช้สมาธิสูง พื้นที่เปิดสำหรับการทำงานร่วมกัน หรือพื้นที่ไม่เป็นทางการสำหรับการแลกเปลี่ยนไอเดีย
งานวิจัยด้านการบริหารทรัพยากรมนุษย์จำนวนมากชี้ตรงกันว่า สภาพแวดล้อมการทำงานมีความสัมพันธ์กับประสิทธิภาพการทำงาน โดยพื้นที่ที่มีแสงธรรมชาติ อากาศถ่ายเทดี มีสีสันและองค์ประกอบที่ช่วยลดความตึงเครียด สามารถช่วยเพิ่มสมาธิ ลดความเหนื่อยล้า และลดอัตราการลาออกของบุคลากรได้อย่างมีนัยสำคัญ ในขณะที่พื้นที่ทำงานที่จำกัด อึดอัด เต็มไปด้วยเอกสาร และไม่เอื้อต่อการสื่อสาร มักบั่นทอนพลังการทำงานโดยไม่รู้ตัว
ในประเทศไทยร้านกาแฟและ Workspace กำลังขยายตัวอย่างรวดเร็ว โดยเฉพาะในเขตเมืองใหญ่ ปรากฏการณ์นี้ไม่เพียงสะท้อนถึงการเปลี่ยนวิถีการทำงานของคนรุ่นใหม่ แต่เป็นความท้าทายให้ภาครัฐและองค์การต่าง ๆ ต้องทบทวนรูปแบบการทำงานและการบริหารงานทรัพยากรมนุษย์ให้สอดคล้องกับความเป็นจริงมากยิ่งขึ้น
อย่างไรก็ตาม การทำงานในร้านกาแฟหรือ Workspace คงไม่ใช่คำตอบสำหรับทุกคนและทุกประเภทงาน งานที่ต้องการความลับ ความเป็นส่วนตัว หรือการควบคุมข้อมูลอย่างเข้มงวด อาจจำเป็นต้องใช้พื้นที่ห้องทำงานแบบปิด แต่สำหรับงานสร้างสรรค์ งานวางแผน และงานที่ต้องการความยืดหยุ่น พื้นที่เหล่านี้ได้พิสูจน์แล้วว่าเป็นทางเลือกที่ช่วยเพิ่มทั้งคุณภาพงานและคุณภาพชีวิตของผู้ทำงาน
ท้ายที่สุด การเปลี่ยนร้านกาแฟให้กลายเป็นสถานที่ทำงานและการเกิดขึ้นของ Workspace สะท้อนความจริงที่ว่า ประสิทธิภาพการทำงานไม่ได้ขึ้นอยู่กับห้องทำงานแบบเดิมอีกต่อไป แต่อยู่ที่การสร้างสภาพแวดล้อมที่เหมาะสมกับธรรมชาติของมนุษย์ เมื่อคนทำงานมีอิสระในการเลือกพื้นที่ที่ทำให้ตนเองคิดได้ดี ทำงานได้ลื่นไหล และรู้สึกมีความสุข ผลลัพธ์ที่ตามมาย่อมไม่ใช่เพียงผลงานที่ดีขึ้น แต่คือพลังสร้างสรรค์ที่ช่วยขับเคลื่อนองค์กรและประเทศไปข้างหน้าอย่างยั่งยืน
ในขณะที่กำลังเขียนบทความนี้อยู่ ตัวผู้เขียนเองกำลังอยู่ในร้านกาแฟแห่งหนึ่งที่ทำให้เกิดแรงบันดาลใจในการเขียนบทความนี้ แล้วคุณผู้อ่านล่ะคะมีสถานที่โปรดสำหรับการทำงานแล้วหรือยัง?
