ผศ.วีระ โชติธรรมาภรณ์|23 มี.ค. 2569

ตึก 19 เดิมเป็นที่พำนักของเจ้าจอมเอื้อนและเจ้าจอมแถม ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) เจ้าจอมเอื้อน เป็นธิดาคนสุดท้องของเจ้าพระยาสุรพันธ์พิสุทธิ์ (เทศ บุนนาค) กับท่านผู้หญิงอู่ (สกุลเดิม วงศาโรจน์) เกิดเมื่อปี พ.ศ. 2430 ที่จังหวัดเพชรบุรี มีพี่น้องร่วมมารดาเดียวกัน 14 คน จากทั้งหมด 62 คน ต่อมาได้ถวายตัวเป็นพระสนมในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเป็นลำดับสุดท้ายในจำนวนพี่น้องท้องเดียวกัน คือ เจ้าจอมมารดาอ่อน เจ้าจอมเอี่ยม เจ้าจอมเอิบ เจ้าจอมอาบ และเจ้าจอมเอื้อน หรือที่เรียกกันในหมู่ชาววังว่า "เจ้าจอมก๊กออ" ที่พำนักอยู่ในสวนสุนันทา เจ้าจอมเอื้อน ถึงแก่อนิจกรรมที่เรือนในสวนสุนันทา เมื่อวันที่ 11 พฤษภาคม พ.ศ. 2470 สิริอายุ 41 ปี

ผศ.วีระ โชติธรรมาภรณ์|16 มี.ค. 2569

ตึก 6 เป็นตำหนักที่มีขนาดใหญ่ในสวนสุนันทา เดิมเป็นที่ประทับของ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุวพักตร์วิไลยพรรณ พระราชธิดาพระองค์ที่ 10 ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และที่ 2 ในเจ้าคุณพระประยูรวงศ์ (เจ้าคุณจอมมารดาแพ บุนนาค) ประสูติเมื่อ 2 พฤษภาคม พ.ศ. 2416 สิ้นพระชนม์ในสมัยรัชกาลที่ 7 ณ ตำหนักในสวนสุนันทา พระราชวังดุสิต เมื่อวันพุธ เดือน 9 ขึ้น 5 ค่ำ ปีมะเมีย โทศก จุลศักราช 1292 ตรงกับวันที่ 30 กรกฎาคม พ.ศ. 2473 สิริพระชันษา 57 พรรษา ตึกนี้เป็นตึกที่มีขนาดใหญ่ เป็นตึกก่ออิฐถือปูน มีจำนวน 2 ชั้น มีมุขอาคารยื่นออกมาบริเวณกึ่งกลางของตึก มุขชั้นล่างเป็นระเบียงกว้าง และเป็นทางขึ้นไปยังชั้น 2 ส่วนมุขชั้น 2 มีห้องที่สร้างขึ้นบนมุข และมีระเบียงสามารถเดินออกมาได้

ผศ. วีระ โชติธรรมาภรณ์|9 มี.ค. 2569

ตำหนักต่าง ๆ ในพื้นที่สวนป่าสวนสุนันทา มีทั้งสิ้น 32 ตำหนัก ซึ่งเดิมเป็นที่ประทับและที่พำนักของราชสำนักฝ่ายใน ไม่มีการตั้งชื่อตำหนักไว้ ภายหลังใช้เรียกเป็นหมายเลขตึกแทนคำว่า “ตำหนัก” ตึกเหล่านี้กระจายอยู่ตามพื้นที่ทั้งหมด 122 ไร่ ซึ่งตามหลักฐานที่ค้นพบในส่วนของโรงเรียนสุนันทาวิทยาลัย จะมีตึกรวม 13 หลัง ซึ่งได้แก่ ตึก 6 (ที่ประทับของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุวพักตร์วิไลยพรรณ) ตึก 17 (ที่ประทับพระเจ้าบรมวงศ์เธอพระองค์เจ้าอดิศัยสุริยาภา และเจ้าจอมมารดาอ่อน) ตึก 18 (ที่ประทับของพระเจ้าบรมวงศ์เธอพระองค์เจ้าอรประพันธ์รำไพ) ตึก 19 (ที่พำนักเจ้าจอมเอื้อน) ตึก 20 (ที่ประทับของพระเจ้าบรมวงศ์เธอพระองค์เจ้าหญิงอาทรทิพยนิภา) ตึก 21

ผศ.วีระ โชติธรรมาภรณ์|2 มี.ค. 2569

อาณาเขตของสวนสุนันทาในอดีตนั้น ด้านทิศเหนือ จดถนนซางฮี้ (ถนนราชวิถี) ทิศตะวันออก จดถนนดวงดาว (ถนนนครราชสีมา) ทิศตะวันตก จดถนนสามเสน ทิศใต้ จดถนนใบพร (ถนนอู่ทองนอก) มีพื้นที่ทั้งหมด 122 ไร่ เป็นพื้นที่ 4 เหลี่ยม กว้าง 8 เส้น (320 เมตร) ยาว 13 เส้น (520 เมตร) พื้นที่ดังกล่าวมีรั้วกำแพงอิฐขนาดใหญ่ก่อแบบก่ออิฐถือปูนสีแดงล้อมรอบทุกด้าน และมีเสาเป็นระยะ ๆ ห่างช่วงละประมาณ 2.5 เมตร ซึ่งประดับด้วยปูนปั้นรูปดอกไม้ดอกเดียวบริเวณด้านหน้าส่วนบนของทุกเสา กำแพงมีความสูงประมาณ 3.5 เมตร เป็นที่มาของคำว่า “กำแพงแดง” หลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 พื้นที่ดังกล่าวถูกทิ้งร้างไว้ จวบจน พ.ศ. 2480

ผศ.วีระ โชติธรรมาภรณ์|23 ก.พ. 2569

โรงเรียนสวนสุนันทาวิทยาลัย เปิดการเรียนการสอนเมื่อ 17 พฤษภาคม 2480 มีเครื่องหมายของโรงเรียนเป็นรูปเทพธิดายืนประณมมือบนก้อนเมฆ ซึ่งใช้ตั้งแต่เริ่มแรกจนถึงปี พ.ศ. 2508 หลายคนอาจสงสัยว่าทำไมจึงเป็นรูปเทพธิดา มีความหมายอย่างไร ซึ่งหาคำตอบไม่ได้ ไม่มีบันทึกใด ๆ ได้แต่สันนิษฐานว่าเทพธิดาเป็นสัญลักษณ์แทนสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ ซึ่งเสด็จทิวงคตสู่สวรรคาลัย เครื่องหมายนี้ใช้อยู่บนเสื้อและหัวเข็มขัดของนักเรียน

ผศ.วีระ โชติธรรมาภรณ์|16 ก.พ. 2569

เขาดินที่เป็นที่ตั้งพระราชานุสาวรีย์สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ฯในสวนสุนันทา หรือเนินพระนาง มิใช่เพียงดินที่กองจากการขุดคูคลองเท่านั้น ได้มีการสร้างถ้ำ (อุโมงค์) ไว้เพื่อเป็นส่วนหนึ่งในการสร้างทัศนียภาพของสวนป่า ทางเข้าออกมีลักษณะเป็นทรงโค้ง พื้นในถ้ำเสมอกับพื้นด้านนอก หลังคาเป็นทรงโค้งทำด้วยคอนกรีต ถ้ำนี้สามารถเดินทะลุไปมาได้ ซึ่งมีความกว้างภายในประมาณ 3.5-4 เมตร ความสูงประมาณ 2.5-3 เมตร ความยาวของถ้ำจากทางเข้าออกบริเวณลานหอพระถึงทางเข้าออกด้านรั้วกรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น ยาวประมาณ 50 เมตร ปัจจุบันเราไม่เรียกว่า ถ้ำ เราเรียกว่า อุโมงค์

ผศ.วีระ โชติธรรมาภรณ์|9 ก.พ. 2569

สวนสุนันทามีพื้นที่กว้างใหญ่ประกอบด้วยพื้นดินและคูน้ำ การออกแบบภูมิทัศน์ (Landscape) พื้นที่ภายในสวนสุนันทาได้รับอิทธิพลมาจากตะวันตกตามพระราชดำริของรัชกาลที่ 5 ในการต้องการทำพื้นที่แห่งนี้เป็น "สวนป่าท้ายพระราชวัง" จึงมีการปรับพื้นที่ให้เป็นไปตามที่ต้องการ ไม่ใช่การสร้างตามพื้นที่เดิมที่มีอยู่ มีการขุดคูคลองเพิ่มขึ้นเพื่อสร้างภูมิทัศน์ให้เป็นเหมือนสถานที่พักผ่อนตากอากาศ จึงมีการสร้างคูคลองต่าง ๆ เพิ่มขึ้นให้เลาะเลี้ยวไปยังที่ต่าง ๆ รอบสวนสุนันทา

ผศ.วีระ โชติธรรมาภรณ์|2 ก.พ. 2569

ในอดีตสวนสุนันทามีเนื้อที่ 122 ไร่ ซึ่งเป็นทั้งพื้นที่ดินมีคูคลองลัดเลาะไปมา มีสวนพฤกษชาติ มีตำหนักเรียงรายกัน รวม 32 ตำหนัก ซึ่งเป็นที่ประทับของพระมเหสี พระราชธิดา พระบรมวงศานุวงศ์ เจ้าจอมมารดาและเจ้าจอมในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

ผศ. วีระ โชติธรรมาภรณ์|26 ม.ค. 2569

ปัจจุบันสวนสุนันทาเหลือตำหนักอยู่เพียง 6 ตำหนัก จาก 13 ตำหนักที่เคยมีอยู่ ตำหนักที่มีอยู่ก็ทรุดโทรมลงตามกาลเวลา ได้รับการปรับปรุงมาอย่างต่อเนื่องตลอดระยะเวลา ซึ่งในตำหนัก 5 ตำหนักจะมีลักษณะคล้ายกันมาก